محمد بن سعد ( 168 - 230 ) محمد بن سعد بن منيع زُهْرى بصرى مشهور به كاتب الواقدى از موالى است . « 1 » اصل وى از بصره است ، اما اندكى بعد به بغداد آمد و در كنار واقدى به عنوان كاتب او به تحصيل پرداخت . وى همانند ساير مورخان ، كمابيش مورد طعن اصحاب حديث است . اين در حالى است كه او سنى متعصبى است و اين به وضوح از كتاب طبقات وى به دست مىآيد . يحيى بن معين و احمد بن حنبل وى را تكذيب كرده‌اند ، در حالى كه ابن نديم ، ابوحاتم ، خطيب ، ذهبى و ابن حجر او را صدوق دانسته‌اند . وى از عالمان برجستهء سهء دههء نخست قرن سوم بوده و زمانى كه مأمون به سال 218 اعلام كرد كه همهء بايد به مسألهء خلق قرآن اعتراف كنند ، وى نيز همراه يك گروه هفت نفرى ديگر به رقه فراخوانده شد و در آنجا همراه ديگران به خلق قرآن اعتراف كرد . « 2 » مشهورترين كار وى طبقات الكبرى است كه حاجى خليفه آن را بزرگترين نوشته در طبقات روات ، دانسته است . « 3 » اين كتاب ، براى نخستين بار آگاهيهاى جامع و گسترده‌اى را دربارهء صحابه و تابعين و عالمان ، تا زمان خود ، ارائه داد . « 4 » شمار مشايخ او در طبقات قريب دويست و پنجاه نفر است كه سليمى نام نود و نه نفر ياد شده در بخش الطبقة الخامسة را با شرح حال كوتاه آنها آورده است . « 5 » كتاب ابن سعد از طريق دو شاگرد وى حارث بن محمد بن ابى اسامه ( م 282 ) و حسين بن محمد بن فهم ( م 289 ) به دست ما رسيده است . مطالب آن بسيار قابل توجه و در موارد فراوانى منحصر به فرد است . وى در ابتدا آگاهيهايى در مورد نسب شخص به دست مىدهد كه از اين جهت بسيار مغتنم است . پس از نقل اخبار مربوط به شخص ، از قيافه و وضعيت هيكل و آرايش لباس وى نيز سخن مىگويد . اين قبيل آگاهيها به ندرت در منابع ديگر يافت مىشود . در واقع بايد گفت ميان آثار موجود ، كهن‌ترين آگاهيهاى شمائل شناسانه نسبت به پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و صحابه و تابعين از طبقات ابن سعد است . « 6 »

--> ( 1 ) . كتاب كوچكى با نام ابن سعد و طبقاته از عزالدين عمر موسى توسط دارالغرب ( 1407 ) چاپ شده است . ( 2 ) . ديگر افراد عبارت بودند از : ابومسلم مستملى يزيد بن هارون ، يحيى بن معين ، زهير بن حرب ، اسماعيل بن داود ، اسماعيل بن ابى مسعود ابواسحاق كاتب الواقدى ، احمد بن الدورقى . نك : تاريخ الطبرى ، ج 8 ، ص 434 ، الكامل ، ج 6 ، ص 423 ، البداية والنهاية ، ج 10 ، ص 272 ، مقدمهء السلمى بر طبقات الكبرى ، الطبقه الخامسة ، ص 27 . از نكات جالب در مصدر اخير كه مؤلف خود از تحصيل كرده‌هاى عربستان است اين كه كار آنها را با استناد به آيهء 28 آل عمران ، حمل بر تقيه كرده است ! ( 3 ) . كشف الظنون ، ج 2 ، ص 1099 ( 4 ) . تاريخ الادب العربى ، ج 3 ، ص 320 ( 5 ) . الطبقات ، الطبقة الخامسة ، صص 32 - 54 ( 6 ) . نشأة علم التاريخ عند العرب ، ص 32